مضمره بودن است كه راوى گفت : « قلت له ، و ضمير آورد ، نه اسم ظاهر ، و مضمره‌ها ارزش ندارند ؛ ولى خوشبختانه اين اشكال قابل دفع است ؛ زيرا مضمره‌هايى كه مضمر آنها امثال زراره‌ها باشند ( كه از فقهاء راويان و محدّثان هستند ) ضرر ندارد ، امثال او از غير امام استفتاء نمىكنند ؛ چون خود فقيه هستند و حق ندارند از فقيه ديگر استفتاء و تقليد كنند . پس حتما از امام ( ع ) پرسيده . مخصوصا زراره كه افقه اصحاب امام صادق ( ع ) بوده و مخصوصا با اين اهتمامى كه در روايت هست كه مجدّدا هم مىپرسد « فان حرّك فى جنبه . . . » چه بايد كرد و زواياى مسئله را مىپرسد كه حتما از امام پرسيده نه از ديگران . ( مضافا به اينكه شايد اضمار به سبب تقطيع روايات حاصل شده ؛ و گرنه نام امام در صدر خبرها آمده بود ، بيان مطلب : زراره و ديگران كارشان اين بود كه صبح تا شب روايات را مىنوشتند ، هر روز مىآمدند منزل امام و كسى از امام سؤال مىكرد و امام جوابى مىداد ، و زراره مىنوشت : سئل عن الصادق ( ع ) يا قيل للصادق ( ع ) يا قلت لابى عبد الله ( ع ) ، و بعد نفر بعدى كه مىآمد سؤال مىكرد يا خودش كه سؤال ديگرى مىكرد ، نام امام را نمىنوشت ، بلكه مىنوشت : سئل عنه ، قيل له ، قلت له و . . . . پس اصلا از روز اوّل هم مضمره نبوده است . ) قوله : و تقريب الاستدلال : قبلا متن جملهء مورد استدلال را ذكر كرديم و اينك به كيفيت استدلال به آن فراز مىپردازيم . كلمهء « و الّا » در اصل « ان لا » بوده كه « ان » از ادوات شرط و « لا » اشاره به فعل شرط است كه به قرينهء جملهء قبل معلوم مىشود و در اصل چنين بوده : « ان لم يستيقن انّه قد نام » ولى جملهء شرطيّه نياز به جواب شرط هم دارد و در اينكه جزاء شرط چيست ، سه احتمال مطرح شده . 1 - مختار آخوند به پيروى از شيخ اعظم اين است كه جزاء محذوف و مقدّر است و در اصل چنين بوده « و الّا فلا » و فلا اشاره به جواب شرط است كه باز به قرينهء ما قبل دانسته مىشود و آن اينكه وقتى زراره پرسيد : « فان حرّك فى جنبه . . . » حضرت فرمود : « لا » « اى لا يجب الوضوء » و اين « فلا » در جواب شرط اشاره به همين است اى « فلا يجب الوضوء » و در اصل چنين بوده : « و ان لم يستيقن انه قد نام فلا يجب الوضوء » و اگر پرسيد كه آيا چنين